logo

BIRDY.BUSINESS


‘Rechtsruck’ bij de Neue Zürcher Zeitung?

Rondom de Neue Zürcher Zeitung (NZZ) is het al maanden onrustig. Het gonst van de berichten over een nieuwe rechts-populistische koers, een ver­stikkend werkklimaat en een autoritaire leiding. Het Duitse weekblad Die Zeit schetste afgelopen december een onthutsend beeld. Naast de in­houdelijke verschuiving naar rechts zou er een angstklimaat heersen waarin journalisten gebukt gaan onder de door de hoofdredactie voorgegeven lijn.

Dit botst met de gevestigde reputatie als ‘alte Tante’; een oerdegelijke, liberaal-conservatieve krant waarin een scherp, maar open debat op hoog intellectueel niveau gevoerd wordt. Zelfs lezers met andere politieke overtuigingen waarderen de hoge kwaliteit van de berichtgeving en het niveau van discussie, vaak door internationaal vooraanstaande intellectuelen. Juist omdat deze reputatie onder druk komt te staan, reageren journalisten en deskundigen in binnen- en buitenland geschrokken. De NZZ lijkt de eerste gerenommeerde Europese krant die toegeeft aan een rechtser sentiment. In andere landen, met name Duitsland, wordt daarom met argusogen gekeken naar deze mogelijke voorbode van het effect van nieuwe rechts-populistische geluiden. In Nederland is de NZZ weliswaar minder bekend, maar het veranderende politieke klimaat en onder druk staande traditionele media spelen ook hier.

Het begon drie jaar geleden toen de nieuwe hoofdredacteur Eric Gujer beloofde het blad een ‘scherper profiel’ te geven. Deze nieuwe toon valt vooral op in zijn hoofdredactionele commentaren. Lezers reageerden verrast toen de liberale krant afgelopen zomer ineens voor een boerkaverbod pleitte. Gujer uitte bovendien harde kritiek aan Angela Merkel en de Duitse vluchtelingenpolitiek. Recentelijk zorgde zijn standpunt pro afschaffing van de publieke omroep tarieven voor ophef. Juist de NZZ-lezer is immers traditioneel een trouwe PO-kijker. Critici zien in deze nieuwe toon duidelijk een verschuiving naar rechts-populistische polemiek.

In een schriftelijke reactie spreekt Gujer deze kritiek tegen. “De NZZ is de stem van de ‘vernünftige Mitte’ in Zwitserland (…). Ik kan geen koersverandering naar rechts of links vaststellen, dat zouden onze lezers ook niet waarderen. Het is verkeerd kwesties als een boerkaverbod of een nieuwe ordening van de publieke omroep door een partijpolitieke bril of aan de hand van het links-rechts schema te beschouwen.”

Echter, niet alleen de toon van de hoofdredactie is veranderd. Een aantal gerenommeerde journalisten heeft de krant verlaten, sommigen gedwongen. Als reden gaven zij aan zich niet meer vrij te hebben gevoeld in hun journalistieke keuzes. Het ontslag van de Feuilleton-redacteur Uwe Justus Wenzel leidde zelfs tot een protestbrief van meer dan zeventig internationaal vooraanstaande wetenschappers. Ze uitten hun zorgen over een ‘vernauwende horizon’, ‘personele aderlating’ en een dalend niveau van de enige Zwitserse krant die er internationaal toe doet.

Een van de ondertekenaars is Robin Celikates, uni­versitair hoofddocent politieke en sociale filosofie aan de UvA. Hij schreef regelmatig voor het NZZ-Feuilleton en benadrukt de gevoelde urgentie bij de wetenschappers. “Ze vonden dat ze de noodklok moesten luiden. Het ging om het ontslag van een internationaal gerespecteerde auteur. Zijn oordeel over de druk van de hoofdredactie weegt daarom zwaar. Veel van de ondertekenaars zullen daarom voorlopig ook niet meer voor de NZZ schrijven. Niet alleen uit solidariteit met Wenzel, maar ook uit intellectueel en politiek onbehagen.”

De verschuivingen bij de NZZ kunnen niet los worden gezien van de Zwitserse politieke en mediale context, stelt de Zwitserse emeritus hoogleraar media­wetenschappen Roger Blum. “De ont­wik­kelingen binnen de media lopen er parallel aan de politiek. De verhoudingen tussen rechts en links zijn niet erg veranderd, maar binnen rechts is er een verschuiving gaande naar extremer rechts.” Hij doelt op het succes van de rechts-nationale Schweizer Volkspartij (SVP), die bij de landelijke verkiezingen in 2015 een derde van de stemmen won. “Partijen als de FDP, die traditioneel conservatief-liberaal waren, werden hierdoor gedwongen zich scherper rechts te positioneren.” Aangezien de NZZ traditioneel dicht bij de FDP staat is het niet verbazingwekkend dat ook de krant een scherpere toon aanslaat.

Ook mediawetenschapper Lukas Golder (Gesellschaft für Sozialforschung Bern), ziet een verschuiving binnen de Zwitserse media. Door bezuinigingen en fusies is een concentratie van enkele grote media­huizen ontstaan. De veranderingen bij de NZZ vallen volgens Golder in deze context nog mee. “De krant is staatskritischer geworden en vooral in de commentaren ‘pointierter rechts’, maar in verge­lijking met andere kranten levert de NZZ nog steeds hoge kwaliteit.”

De deskundigen zien ook een economische reden voor de koerswijziging. De NZZ-Mediagruppe maakt weliswaar winst, maar de oplage van de krant daalt. De recente uitbreiding naar Duitsland kan in dit licht worden gezien. Met zijn Duitse editie en bijbehorende nieuwsbrief wil Gujer het Duitse debat opschudden, maar tegelijkertijd ook nieuwe lezers werven. Hij ziet deze stap als een manier om de hoge kwaliteit van de NZZ-berichtgeving te waarborgen door nieuwe abonnees en dus inkomsten te genereren. Bovendien verwijst hij naar het liberale uitgangspunt van de krant: “Democratie heeft debat nodig en dat betekent ook confrontatie met andere standpunten. Ik heb al in 2013 gewaarschuwd dat de ingeslapen discours in Duitsland waarin veel posities niet meer vertegenwoordigd zijn, alleen ertoe leidt dat deze meningen door middel van nieuwe partijen de Bundestag zullen opschudden. 4 jaar later is deze waarschuwing helaas realiteit geworden.”

Dat hij succes heeft bij een rechtse doelgroep blijkt uit het feit dat AfD-politici graag stukken uit de krant delen. Of het uitstapje naar Duitsland daadwerkelijk rendabel is, moet echter nog maar blijken. De correspondente voor de Süddeutsche Zeitung in Zwitserland, Charlotte Theile, heeft haar twijfels: “Ik begrijp de redenering dat er in de Duitse media nog ruimte is op rechts, het fatsoenlijke AfD-spectrum, zeg maar. Maar de NZZ is ook wel erg Zwitsers en bovendien duur.” Ze wijst op het feit dat de NZZ eerder niet zo redeneerde: “Dat de NZZ haar politieke lijn verandert is uitzonderlijk. Juist het vasthouden aan de traditionele zichtwijze werd door lezers gewaardeerd. Juist daarom is deze verandering zo opmerkelijk.” Golder is daarom ook benieuwd wat er gebeurt als het politieke klimaat verandert. “Het wordt interessant wat de NZZ gaat doen als de politieke trend weer een andere kant op gaat.” Pas dan valt te zeggen of de krant daadwerkelijk duurzaam naar rechts is opgeschoven.

Kader:
De NZZ Mediengruppe is derde mediagroep in Zwitserland en is eigenaar van de Neue Zürcher Zeitung (NZZ), de NZZ am Sonntag en een aantal regionale kranten. Tussen 2004-2016 is de omzet met 19 % gedaald, maar iIn 2016 maakte ze voor het eerst weer winst (6%).
De oplage van de NZZ loopt jaarlijks terug. Van 127000 in 2014/15 naar 113000 in 2016/17. Het aandeel digitale kranten neemt echter elk jaar toe, afgelopen jaar met 7% van 21700 naar 23000.
Bron: Geschäftsbericht NZZ Mediengruppe, WEMF oplagecijfers

Dit artikel verscheen in ingekorte versie in NRC Handelsblad (26 Februari 2018).


Leave a Reply